BÀN VỀ THẤU CẢM ?

Hiện nay, vào thời điểm khi mà “ sự thấu cảm”  luôn tạo ra nhiều tranh cãi  hơn bao giờ hết thì có một nhà nghiên cứu đã đứng ra giải thích về: Thấu cảm là gì? Như thế nào thì không phải là thấu cảm? và khi nào thì sự đồng cảm sẽ tạo ra sự tử tế và lòng trắc ẩn.

Thấu cảm đang là xu hướng

Trên các tạp chí Tâm lý, những bài viết về sự đồng cảm đã tăng lên một cách nhanh chóng hơn bao giờ,và thậm chị được các bộ phận đo lường trong khâu xuất bản  chỉ ra là chiếm tới khoảng 50% tổng các bài viết. Sự nghiên cứu học thuật này đã thỏa mãn được các quan tâm phổ biến: Kết quả tìm kiếm trên Google cho từ khóa “ sự thấu  cảm-Empathy” ở Mỹ đã tăng liên tục từ năm 2004

Nhiều người trong chúng ta cho rằng đây là tín hiệu tốt  vì sự  thấu  cảm” được xem như là một vấn đề đạo đức tuyêt vời. Nếu được hỏi, chúng ta  cũng sẽ cho rằng chúng ta cần sự thấu  cảm từ vợ chồng , con cái, bạn bè, các giáo viên đứng lớp, các bác sĩ y khoa và cả các sếp tại văn phòng. Và từ đó, chúng ta  cũng sẽ là những người thấu cảm với chính bản thân mình. Và rõ ràng rằng chúng ta sẽ phản ứng gay gắt với quyển sách mới xuất bản của tác giả Paul Bloom với tiêu đề khiêu khích “ Chống lại sự thấu cảm- Anti Empathy”.

Trong quyển sách của tác giả này , Paul Bloom đã cho rằng “ sự thấu cảm” có thể làm chúng ta suy nghĩ lệch đi và hướng chúng ta đến sự phóng túng trong việc cho đi nhiều hơn, giúp đỡ vô tội vạ đối với một vài trường hợp, thường là những người trong nhóm thiên về “sự thấu cảm” . Tác giả cũng lập luận rằng đôi lúc “sự thấu cảm” có thể đẩy mạnh hành chống đối xã hội như là sự khiêu chiến, thách thức.

Quyển sách của tác giả Bloom đã đưa ra rất nhiều góc nhìn. Nhưng nó cũng gây ra rất nhiều thắc mắc cần giải đáp về những gì chúng ta nghĩ khi nói về “ sự thấu cảm”

Bản thân tôi cũng có vài rắc rối với sự thấu cảm, nhưng quyển sách của Bloom đã không nêu ra được những điều ấy. Theo tôi, điều khó nhất khi định nghĩa về sự thấu  cảm là tất cả chúng ta chưa thống nhất được ý nghĩa của nó.

Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng sự thấu cảm chính là nền tảng của đạo đức. Vượt ra khỏi tầm về vấn đề liên quan đến đạo đức, có những bằng chứng thuyết phục cho thấy có sự liên kết chặt chẽ giữa những hành vi tử tế, quan tâm với sự thấu cảm. Tuy nhiên, vấn đề là chúng ta đang nói về loại thấu cảm gì.\

THẤU CẢM LÀ GÌ?

Trong suốt cuộc tranh cử năm 1992 của Tông thống Bill Clinton đã có phát biểu gây tranh cãi với các bệnh nhân AIDS bằng câu nói “ Tôi hiểu được nỗi đau của các bạn”. Đây cũng là cách Bloom nói về sự thấu cảm  trong quyển sách của mình -việc một ai đó luôn tỏ ra thấu cảm như chính người trong cuộc.

Hãy tưởng tượng xem thế giới sẽ ra sao khi tất cả ai ai cũng có một câu xoa dịu bài bản vối tâm trạng của đối phương như kiểu thấu hiểu hết cảm giác người đó đang trải qua. Tất cả chúng ta đều rơi vào tâm trạng như nhau một cách rối nùi và cứ  suốt ngày trôi nổi theo cảm giác của người khác.

Có lẽ sự khác biệt giữa Tổng Thống Clinton và Bush không phải ở chỗ giá trị chính trị của các ngài. Sự khác biệt lớn của hai vị là cách thể hiện sự thấu cảm với người khác. Thực tế, một học giả đã chỉ ra 8 sự khác biệt khi người ta nói về định nghĩa của “thấu cảm” (ôi trời ơi, bất ngờ không?)”.  Để hiểu được ý người khác thực sự là gì khi họ nói về “sự thấu cảm” – và để hiểu rằng thực ra sự thấu cảm có giúp ích được gì không hay chỉ cản trở các hành vi đạo đức tốt đẹp sẵn có – dưới đây là những hướng dẫn về cách sử dụng nó

Sự lan truyền cảm xúc: là cách mà Tổng Thống  Clinton  đã thể hiện bằng cách trực tiếp cảm nhận giống như cảm giác của người khác đang trải qua. Điều này có thể gây ra sự mệt mỏi vì có thể làm cho chúng ta luôn muốn thoát khỏi tâm trạng tổn thương của người khác hơn là chia sẻ với họ. Đó là lý do vài nhà nghiên cứu xem cách này như một “sự đau khổ thấu cảm”. Kể cả trẻ em cũng thể hiên được cách này. Vì thế, nếu tác giả Bloom đang tranh cãi về sự lan truyền cảm xúc- biểu hiện bẳng cách đồng cảm, cùng cảm giác với người cần chia sẻ- có thể tạo ra các hành vi ít tương trợ hơn, dẫu biết rằng tác giả không sai. Nhưng cũng không chuẩn xác cho cái định nghĩa về “ sự thấu cảm như trên.

Tự tưởng tượng mình đang trong hoàn cảnh của người khác: đây là cách Tổng thống Bush thể hiện “sự thấu cảm”, cũng là cách mà những người khác ( kể cà Bloom) thỉnh thoảng nói về “ sự thấu cảm”. Việc này có liên quan đến yếu tố tinh thần khi bạn tưởng tượng đặt vị trí mình vào hoàn cảnh của một ai đó và cho cách xử lý của riêng mình. Một lần nữa, việc này cũng chưa thật sự hợp lý để có thể mong muốn được đáp lại một hành vi cảm thông. Ví dụ như” Con một người bạn vừa mất, bạn liên tưởng rằng chính mình rơi vào hoàn cảnh người bạn đó và cảm thấy vô cùng đau khổ, thậm chí có thể khiến bạn lơ luôn sự giúp đỡ của người thân.Daniel Batson- Nhà nghiên cứu hàng đầu về sự thấu cảm và hành vi đạo đức vừa phát hiện ra sự thấu cảm tuýp này sẽ tạo ra cảm giác đau khổ cá nhân một người nào đó.

Luôn đặt mình trong hoàn cảnh người khác có thể tạo ra sự phản ứng mang tính đạo đức bởi vì điều này sẽ gây ra sự tương phản thay vì sự chia sẻ giữa chúng ta và đối phương. Ví dụ như: khi nhìn thấy một đứa bé nằm vạ ngay lối đi trong các gian hàng siêu thị, thì cũng rất hay có tình huống chê bai phụ Huynh đứa bé” Nếu là mình trong tình huống đó, mình sẽ không để đứa trẻ làm như thế”.

Tiếp nhận quan điểm là một hình thức nhận thức của sự thấu cảm và đã từng được ủng hộ bởi một vị Tổng Thống cách đây không lâu. Trrong cuộc nói chuyện năm 2014, tại Đại Học Georgetown, Bà Hilary Clinton đã nhấn mạnh về tầm quan trọng của việc “ thể hiện sự tôn trọng quan điểm người khác, ngay cả là đối thủ của mình ,trong một chừng mực thấu hiểu nào đó, sẽ thấu cảm với quan điểm và ý kiến của đối phương”. Đây có vẻ là lần đầu chúng ta nghe về khái niệm nguyên thủy của từ “ thấu cảm”bằng cách tiếp nhận quan điểm của người khác về sự việc hơn là nhìn bằng quan điểm cá nhân mình.

Tưởng tượng về một tình huống từ quan điểm của người khác thì khác   với việc đơn giản là tưởng tượng mình thực sự rơi vào tình huống của đó.Việc tiếp nhận quan điểm của người khác luôn đòi hỏi sự lắng nghe chủ động của chúng ta với những gì họ chia sẻ.  Nếu không thể trực tiếp lắng nghe người khác trình bày thì chúng ta có thể tưởng tượng và hình dung tình huống để cố gắng hiểu những quan điểm của họ dựa trên trải nghiệm thực sự mà họ đang có,và rồi sẽ có suy nghĩ vài thứ về họ.

Ở một khía cạnh khác, theo nhà nghiên cứu Daniel Batson, cho dù có hay không có suy nghĩ về việc bạn nên tiếp nhận quan điểm của đối phương, thì khi con người dùng phương pháp này sẽ tạo ra hiệu quả giúp ích cho đối phương. Cũng chỉ bởi vì suy nghĩ về quan điểm của người khác sẽ thường làm ta có cảm giá đồng tình, có sự cùng suy nghĩ liên quan sự việc chung và có thể gọi đó là “ lòng trắc ẩn”.

Thật ra, sự thấu  cảm không hẳn có liên quan đến hình thức nhận thức của thấu hiểu , dường như là còn hơn chỉ là  một kỹ năng. Đôi khi một vài nhà nghiên cứu gọi đó là “ đọc vị tâm lý” . Việc này có liên quan đến kỹ năng thấu hiểu được suy nghĩ,cảm xúc của đối phương hơn là tưởng tượng ra những gì liên quan đến thông tin họ truyến tải bằng lời. Ví dụ bạn có thể suy luận từ cách đối phương biểu hiện qua đôi mắt, giọng nói và hiểu rằng họ đang bị quấy nhiễu và bạn được khẳng định chuẩn xác với suy nghĩ của mình là chứng tỏ bạn có khả năng thấu hiểu tốt, chuẩn xác. Nhưng cũng nên tiếp nhận quan điểm từ đối phương đê hiểu thêm là vì sao họ bị như thế ( và nếu chính bạn là người gây ra) thì càng cảm thấy có lỗi hơn.

Vậy sự đồng cảm có làm chúng ta trở nên hữu ích ?

( Khi tác giả Bloom nói về sự thấu cảm thì ông chủ yếu dùng định nghĩa từ Tổng THống Bill Clinton thay vì dùng của bà Hilarry Clinton. Bài viết gần đây nhất khi tác giả nói về “sự thấu cảm” (mà thực ra lại là sự đồng cảm) mà tôi có thể gọi là “ sự lan truyền cảm xúc” có liên quan đến cảm xúc cá nhân (xem lại định nghĩa thấu cảm lan truyền cảm xúc ở trên) chứ không phải định nghĩa đúng về sự thấu cảm. Và cũng không gây bất ngờrằng việc này chả hữu ích gì. Chưa hết, cùng trong bài viết này, cũng như trong các bài nghiên cứu của các tác giả khác, đã nêu ra rằng “ lòng trắc ẩn” ( tức là quan tâm một cách có thấu hiểu) đã tạo ra nhiều hành động  hữu  ích.  Và đó là lý do mà tôi phản đối việc chúng ta chỉ dùng một từ “thấu cảm” để định nghĩa cho tất cả mọi cảm xúc có liên quan; thay vào đó, chúng ta nên sử dụng từ ngữ chính xác hơn để mô tả “sự thấu cảm” mà mình đang đề cập là có ý nghĩa cụ thể gì.

Các bài nghiên cứu của sinh viên cho rằng việc cởi mở nhìn nhận vấn đề theo góc độ của người khác có thể giúp chúng ta mở lòng với họ hơn” Việc này tạo ra hành vi tích cực và tăng cường những thái độ mang tính hỗ trợ, giúp đỡ mọi người, nhóm người bị kỳ thị như là nhóm người bị khuyết tật. bệnh nhân AIDS, những người vô gia cư. Nhìn chung, việc nhìn nhận sự việc  dưới góc độ của người khác và sự quan tâm thấu cảm làm giảm đi sự  tình trạng giận dữ căng thẳng và bắt nạt .

Nhưng những kết quả nghiên cứu này cũng chưa hoàn toàn thống nhất

Tác giả Bloom có viết một bài liên quan việc “ sự thấu  cảm làm gia tăng tình trạng căng thẳng, giận dữ” . Và bài viết chỉ ra sự quan tâm thấu cảm có thể dẫn đến sự giận dữ, căng thẳng , nhưng chỉ giữa con người với nhau và trong một vài tính huống nhất định nào đó ( ví dụ như ai đó bị phụ tình sẽ bị trầm cảm ). Bài viết còn nghiên cứu rằng ở một vài người (không cùng huyết thống) sự thấu cảm thật ra là dấu hiệu giảm dần của tình trạng giận dữ, hiếu chiến. Bài nghiên cứu này chỉ ra góc khuất quan trọng trong con người dẫn đến tạo ra nhiều loại thấu cảm khác nhau, với những sắc thái khác nhau.

Tôi nhận ra rằng:  việc cố tìm hiểu góc nhìn của người khác trong mọi tình huống  không phải lúc nào  cũng hiệu quả trong việc  ứng xử tốt.

Ví dụ như: chúng ta không phải lúc nào cũng đọc được chính xác cảm xúc , tưởng tượng chính xác quan điểm của người khác- mà đôi lúc bản thân chúng ta có khi còn làm tốt hơn họ.

Hơn nữa, việc nhìn nhận quan điểm cởi mở không phải lúc nào cũng đạt được hiệu quả như mong muốn, kể cả với những người có ý tốt.

Ví dụ như: khi một người da trắng được đưa vào hoàn cảnh tưởng tượng ra quan điểm về cuộc trò chuyện của một nhóm người thiểu số khác, họ bỗng cảm thấy lo lắng nếu ai đó trông thấy mình  và làm cho họ ngại tiếp xúc với đối phương. Tuy nhiên, theo thông tin nghiên cứu về tình trạng hiếu chiến thì việc này dường như chỉ đúng với vài người ( nghịch lý là rơi vào những người có tính kỳ thị thấp). Thực tế cho thấy:  Việc thấu cảm bằng cách nhìn nhận sự việc dưới góc độ của người khác dường như là lý do khiến cho những người có định kiến cao trong xã hội hành động một cách tích cực hơn đối với những nhóm đối tượng thuộc các cộng đồng khác họ.

Một vấn đề phát sinh khác nữa với  hình thức thấu cảm này là : cho dù chúng ta có nhận định chính xác những gì người khác cảm thấy trong tình huống đó, thì đôi khi chúng ta còn có thể làm hại người khác hơn là giúp họ.

Ví dụ như: một anh nhân viên sale tốt có thể phán đoán được nhu cầu của khách về sản phẩm đến mức nào và sẽ tăng giá theo nhu cầu ấy. Và những người có năng lực phán đoán tâm lý tốt thường sẽ  làm tốt trong việc nhận định được nhu cầu tâm lý của người khác mà thiếu đi  sự thấu hiểu quan tâm thực sự – thì sẽ tận dụng điểm nàyđể thao túng người khác nhằm đáp ứng lợi ích cho mình bất chấp là kết quả có thể không tốt cho người kia. . Nhưng hầu hết ở mọi người, sự thấu cảm sẽ thường đi kèm với việc cởi mở nhìn nhận quan điểm của người khác. Và trong bài nghiên cứu của Batson đã chỉ ra rằng việc tiếp nhận quan điểm , thấu hiểu người khác là cách chân thành nhất để truyền cảm hứng về một lối sống đề cao lòng trắc ẩn.

 Nhưng trong cuốn sách phản đối về sự thấu cảm của mình, Bloom và những người khác lại cho rằng sự thấu cảm đôi lúc sẽ dẫn chúng ta đi lạc lối, làm chệch hướng đi khi chúng ta tỏ lòng trắc ẩn tới người khác một cách thao túng – đặc biệt là những người quá thân thiết với mình Tác giả Bloom thậm chí còn chỉ ra rằng vài lúc nào đấy khi ta tưởng tượng về cảm nhận, quan điểm của người khác sẽ khiến chúng ta hướng đến những hành động mang tính không công bằng chỉ để giúp được một ai đó. Ví dụ như: tác giả đã mô tả trong bài nghiên cứu rằng  nhiều người tham gia vào dự án được nghiên cứu đã đặt mình vào quan điểm của  một đứa trẻ bị ốm đã có xu hướng hành động không công bằng khi ưu tiên cho đứa trẻ ấy ở vị trí đầu trong hàng dài một danh sách chờ.

Những ví dụ này cho thấy những mặt khó khăn khi thực hành lòng thấu cảm thực sự. Nhưng cách giải quyết nên được đề cao không phải là giấu nhẹm, phớt lờ hay loại bỏ sự thấu cảm khỏi tâm trí chúng ta (một điều gần như không thể). Làm thế chẳng khác gì ném một đứa bé sơ sinh vào bồn tắm đầy nước cả; thấu cảm quan tâm dựa trên lòng trắc ẩn vẫn là một trong những yếu tố cực kì quan trọng để thể hiện sự cam kết và tính trách nhiệm đạo đức thúc đẩy các hành động tử tế ở khắp mọi nơi dù là hướng tới cá nhân, cộng đồng hay đất nước.

Thay vào đó, sẽ có ích hơn nếu chúng ta nhìn nhận một cách đúng đắn rằng việc thực hành lòng thấu cảm đúng nghĩa (hay lòng trắc ẩn) đôi lúc sẽ dẫn chúng ta đến những quyết định đầy do dự hay phân vân – nhưng rốt cục là để chúng ta có thể tìm ra cách thức sáng suốt nhất giải quyết các vấn đề còn tồn đọng mà không làm mòn đi trái tim tử tế của chính mình.

Nguồn bài: https://greatergood.berkeley.edu/article/item/whats_the_matter_with_empathy

Tác giả: SARA H. KONRATH 

Người dịch: Laura Yến Trần

Credit: Nguyễn Thị Bích Ngọc

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: